Türkiye’de kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınmasının yıl dönümünde, 1930–1950 arasındaki seçimlerin niteliği yeniden gündemde. Kadınlar bu dönemde defalarca sandığa gitse de, birçok tarihçi ve muhalif çevre, seçimlerin “gerçek bir tercih imkânı sunmadığı” görüşünde birleşiyor. Döneme dair en sık dile getirilen eleştiri ise şu cümlede özetleniyor:
“Sandığa gidiyoruz ama rejime oy kullanıyoruz; başka seçme hakkı yok.”
Kadınlar Sandığa Gitti, Ama Seçim Rekabetsizdi
1930’dan itibaren kadınlara belediye, 1934’ten sonra milletvekili seçme hakkı tanındı. Kâğıt üzerinde haklar genişti; ancak bu yıllarda Türkiye tek parti yönetimi altındaydı. Aday listelerini yalnızca iktidar partisi hazırlıyor, seçmenler alternatif görmeden sandığa gidiyordu.
Bu nedenle tarihçilerin büyük çoğunluğu şu değerlendirmeyi yapıyor:
- Sandık vardı, fakat rekabet yoktu.
- Seçim yapılıyordu, fakat seçme hakkı sınırlıydı.
- Oy, adaylar arasında değil; rejimin kendisine veriliyordu.
Kadın seçmeni sandığa götüren yasalar modernleşmenin bir parçasıydı, ancak seçmenin iradesinin çeşitlenmesine izin veren çok partili yapı bulunmadığından, oy verme eylemi uzun süre sembolik bir anlam taşıdı.
“Rejime Oy Vermek” Ne Demek?
Dönemi inceleyen uzmanlara göre:
- Sandığa giden kadın ve erkek seçmen, sadece iktidar partisinin belirlediği milletvekili listelerini onaylıyordu.
- Bağımsız adaylar sınırlıydı ve siyasal rekabet oluşturamıyordu.
- Muhalefet girişimleri ya kısa süreli oldu ya da kapatıldı.
Bu nedenle 1935, 1939 ve 1943 genel seçimleri, kadınların ilk sandık deneyimleri olmasına rağmen, gerçek tercih hakkını ifade eden çok partili yarışa sahip değildi.
Haklar Erken Verildi, Tercih Hakkı Geç Geldi
Kadınlar Avrupa’nın çoğundan önce oy hakkına kavuştu;
fakat oy hakkının demokrasi içindeki işlevi, ancak 1946’daki çok partili hayata geçiş ve 1950’deki “gizli oy–açık sayım” seçim sistemiyle gerçek anlamına kavuştu.
1950 seçimleri, kadın seçmenin ilk kez iktidarı değiştiren bir güç olarak ortaya çıktığı süreçti.
Sonuç: Sandık Var Ama Tercih Tartışmalı
1930–1950 arasında kadınlar defalarca sandığa gitti.
Ancak dönem koşulları göz önüne alındığında şu değerlendirme öne çıkıyor:
Kadın seçmen vardı ama kadın tercihi yoktu; sandık vardı ama seçenek yoktu.
Seçim yapıldı, fakat seçme hakkı sınırlandı.
Bugün yıl dönümü vesilesiyle hem kazanılan haklar anılıyor hem de sandığın tarihsel niteliğine dair tartışmalar yeniden hatırlanıyor.
